سخنى از مترجم دربارهء زندگى و آثار ياقوت حموى فراوان نوشته‌اند . از آن جمله‌اند ابو البركات بن احمد مستوفى اربلى ( متوفاى 637 ) در تاريخ اربل ، و ابن نجّار محبّ الدين محمد بن محمود بغدادى ( متوفاى 643 ) در ذيل تاريخ بغداد و جمال الدين على بن يوسف قفطى ، معروف به القاضى الاكرم ( متوفاى 646 ) در إنباه الرواة على أنباء النّحاة و ابن شعار موصلى مبارك بن احمد ( متوفاى 654 ) در قلائد الجمان و عبد العظيم المنذرى ( متوفاى 656 ) در التّكملة لوفيات النّقلة و ابن خلّكان ( متوفاى 681 ) در وفيات الاعيان و شمس الدين ذهبى ( متوفاى 784 ) در تاريخ الاسلام و نيز در سير اعلام النبلاء و العبر في خبر من غبر و يافعى عبد الله بن اسعد ( متوفاى 768 ) در مرآة الجنان و ابن عماد حنبلى ابو الفلاح ( متوفاى 1089 ) در شذرات الذهب . شمارى از اينان با ياقوت معاصر بوده‌اند يا با او مراوده داشته‌اند . قفطى كسى است كه ياقوت پس از گريختن از مغولان به او نامه نوشته و ابن خلكان در وفيات الاعيان و يافعى در مرآة الجنان از آن نامه مطالبى را برگزيده‌اند . ياقوت ابن خلكان را رودررو نديد زيرا وقتى وارد حلب شد دو ماه و چند روز از وفات او گذشته بود . ياقوت شرح حال خود را هم در معجم الادباء آورده بوده ولى اين شرح حال با برخى ديگر از مطالب معجم الادبا مفقود شده . ابن شعار اين شرح حال را ديده و از آن روايت كرده است . چنين برمىآيد كه ( عبد الله ) پدر ياقوت را روميان اسير كرده بودند و او مدتى در آن ديار زيست و ياقوت در روم زاده شد و در نبردى ديگر كه عرب بر لشكر روم غلبه يافت و ياقوت را با خيل اسيران به بغداد آوردند او را كه هنوز كودكى خردسال بود در